Hajura Singh Butahari

ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਬੁਟਾਹਰੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਡਾਕਟਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੱਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ 85 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀ । ਇਹ 1945 ਈ. ਵਿਚ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ 1860 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ (ਨਿਹਾਲੋਂ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਤੇ ਘੁਕੋ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਰਤਾਰੋ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਸਨ । ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਅਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਵੈਦਗੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ , "ਤਾਪ ਉਹ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ” । ਚੰਗਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ । ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਸਬਬ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ । ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਰੋਮਾਨੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਇਸ਼ਕ਼ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਰਦੇ। ਜੁਆਨੀ ਵੇਲੇ ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਖੜਿਆਂ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਇਸ ਦਾ ਹੱਥ-ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ1935 ਈ. ਤਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਕਾਪੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਰਨਾਮ ਬਾਲਮੀਕੀਏ ਕੋਲ ਪਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਹਿੱਤ ਵੇਚਣੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ।
ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਟਹਿਰੀ ਦੇ ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਦਾ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੀ । ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰਨਾਮ ਮਜ਼ਹਬੀ (ਦੇਹਾਂਤ 1986 ਈ.), ਬੁਟਾਹਿਰੀ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਬੁਟਾਹਿਰੀ), ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ (ਬੁਟਾਹਿਰੀ), ਨਗੀਨਾ (ਈਸੜੋ) ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ । ਇਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ‘ਸੰਤ' ਨਾਂ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੀਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਂਵਾਲ, ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਜੀਉਣਾ ਮੌੜ, ਕੌਲਾਂ, ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ, ਦਹੂਦ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ, ਸਾਕਾ ਸਰਹੰਦ, ਨਹਿਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਜੰਞ ਆਦਿ 15-16 ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਲਿਖੇ । ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਜੇ ਤਕ ਅਣਛਪੀ ਪਈ ਹੈ।